Chuyển đổi số: Nhìn từ “Bình dân học vụ” năm xưa đến chiến dịch “Bình dân học vụ số” hôm nay

Hơn 80 năm trước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát động phong trào Bình dân học vụ để diệt "giặc dốt", coi đó là nền tảng để giữ vững nền độc lập. Lúc này, khi đất nước đang xác lập mô hình tăng trưởng mới để bước vào kỷ nguyên vươn mình, chúng ta lại đối diện với một thách thức mới: "Mù kỹ năng số". Để Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá chuyển đổi số thực sự đi vào cuộc sống, một chiến dịch "Bình dân học vụ số" toàn dân là đòi hỏi mang tính lịch sử.

Ôn cố tri tân - Sức mạnh từ nhân dân trong di sản 1945

Lật lại những trang sử vàng của dân tộc ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, đất nước ta đối mặt với muôn vàn thù trong giặc ngoài. Nhưng cái đói, cái dốt mới là thứ giặc bóp nghẹt sinh khí quốc gia. Hơn 90% dân số lúc bấy giờ không biết đọc, không biết viết. Đứng trước tình cảnh ngặt nghèo ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta không chọn cách xây những ngôi trường đồ sộ hay đào tạo những thế hệ giáo sư hàn lâm. Bác chọn cách dựa vào dân. Người vạch ra một triết lý vô cùng mộc mạc: "Người biết chữ dạy người không biết chữ".

Phong trào Bình dân học vụ cứ thế bùng lên. Không cần trường lớp khang trang. Một gốc đa, một mái đình, một bến đò hay khoảnh sân phơi thóc cũng biến thành lớp học. Con dạy cha, cháu dạy bà, người đi chợ cũng nhẩm đọc chữ cái viết trên mẹt rế. Đặc tính vĩ đại nhất của phong trào ngày ấy chính là tính bao trùm. Sự bình đẳng lan tỏa khắp ngõ ngách, tuyệt đối không một ai bị bỏ lại phía sau, dù họ nghèo khó hay xuất thân bần hàn đến mấy.

Nhắc lại câu chuyện năm 1945 để thấy rằng, mọi công cuộc kiến thiết quốc gia, dù ở thời đại đồ sắt hay kỷ nguyên số hóa, cốt lõi tận cùng vẫn phải bắt nguồn từ nhận thức và năng lực của người dân. Hạ tầng cáp quang có thể kéo dài hàng vạn cây số, máy chủ có thể mạnh đến mức xử lý hàng tỷ phép tính mỗi giây, nhưng nếu người dân không biết dùng, tất cả chỉ là những đống sắt vụn vô tri vô giác.

Nhận diện "giặc dốt" kiểu mới và lực cản của sự phát triển

Đất nước đang chuyển mình mạnh mẽ, chuyển dời phương thức sản xuất truyền thống sang phương thức sản xuất số và kinh tế số. Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Chúng ta khao khát một xã hội số văn minh, một nền kinh tế số bứt phá.

Nhưng hãy nhìn vào thực tế. Sự phát triển vũ bão của công nghệ đang tạo ra một hố sâu vô hình. Thuật ngữ phương Tây gọi đó là "Digital Divide" - hố ngăn cách số. Còn tôi muốn gọi đó là sự "mù chữ số".

Mù chữ số không dán nhãn lên trán bất kỳ ai. Nó hiện diện len lỏi trong đời sống. Đó là hình ảnh một người nông dân luống cuống không biết quét mã QR để nhận tiền bán mớ rau. Đó là cảnh một người công nhân chật vật mướt mồ hôi không biết nộp hồ sơ xin việc qua Cổng dịch vụ công trực tuyến. Đau xót hơn, mù chữ số là khi những người lớn tuổi, những bà mẹ quê cả tin bị các đối tượng lừa đảo dùng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) ghép mặt, giả giọng (deepfake) để lừa gạt chiếm đoạt tài sản tích cóp cả đời.

Hệ lụy của "giặc dốt số" vô cùng nặng nề. Chính quyền đầu tư hàng tỷ đồng để số hóa thủ tục hành chính, nhưng nếu người dân vẫn giữ thói quen cầm xấp giấy tờ photo công chứng lên phường chầu chực, thì hạ tầng số ấy lãng phí biết bao. Chuyển đổi số mà thiếu vắng kỹ năng số của người dân thì chẳng khác nào xây một con đường cao tốc thênh thang nhưng lại cấm xe cộ lưu thông. Nếu không nhanh chóng phổ cập kỹ năng số, chúng ta vô tình đẩy một bộ phận lớn người lao động phổ thông, người lớn tuổi, đồng bào vùng sâu vùng xa ra bên lề của sự phát triển.

Lời giải "Bình dân học vụ số" - Từ chiến lược đến thực tiễn

Vậy "Bình dân học vụ số" là gì? Đừng vội khoác cho nó tấm áo học thuật hay những giáo trình công nghệ cao siêu. Bình dân học vụ số chỉ đơn giản là dạy cho người dân những kỹ năng sinh tồn cơ bản nhất trên không gian mạng.

Đó là chỉ cho bác xe ôm cách cài và sử dụng ứng dụng VNeID thay cho giấy tờ tùy thân. Đó là hướng dẫn chị bán tạp hóa cách thanh toán không tiền mặt an toàn. Đó là bày cho bà con vùng cao cách nhận diện một cuộc gọi lừa đảo xưng là "cơ quan công an", cách tìm kiếm thông tin pháp luật thay vì tin vào tin giả trên mạng xã hội.

Và thực tiễn đang nở những bông hoa rất đẹp. Khắp nơi trên cả nước, chúng ta bắt đầu thấy dáng dấp của những lớp học "bình dân học vụ số" đầy sáng tạo. Rất nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi hướng công cuộc chuyển đổi số sáp dân, gần dân như thiết lập kênh truyền thông số trực tiếp của chính quyền, thu hút đông đảo người dân theo dõi, tương tác, biến những quy định hành chính khô khan thành những thông tin số gần gũi, dễ hiểu để chính quyền số thực sự xích lại gần dân.

Còn ở vùng rẻo cao, quá trình chuyển đổi số đã đưa pháp luật, chính sách đến tận tay, tận mắt đồng bào dân tộc thiểu số. Bà con giờ đây không cần băng rừng lội suối lên ủy ban để hỏi luật, mà có thể tiếp cận thông tin ngay trên chiếc điện thoại thông minh.

Chúng ta đang ở trong chiến dịch "100 ngày gỡ điểm nghẽn" chuyển đổi số. Từ kết nối, chia sẻ dữ liệu, đơn giản hóa thủ tục hành chính, mục tiêu tối thượng là gỡ bỏ "rào cản" để chính quyền phục vụ người dân nhanh, hiệu quả và minh bạch hơn. Nhưng để 100 ngày này thực sự tạo ra cú hích, chúng ta cần sự đồng bộ ở tầng sâu nhất: Khởi động một chiến dịch "Bình dân học vụ số" mang tính toàn dân.

Lực lượng Tổ công nghệ số cộng đồng ở các thôn, xóm, bản làng chính là những "giáo viên bình dân học vụ" thời đại mới. Họ phải đi từng ngõ, gõ từng nhà, nắm tay chỉ việc, hướng dẫn từng người. Thanh niên, sinh viên, cán bộ, viên chức phải là những người thắp lửa, đem kiến thức số của mình truyền lại cho gia đình, cho hàng xóm. Ai biết thao tác số rành rẽ thì chỉ cho người thao tác chậm. Giống hệt như cách ông cha ta đã xóa nạn mù chữ tám thập kỷ trước.

Công nghệ dù có phát triển tối tân đến đâu, AI có thông minh đến nhường nào, thì suy cho cùng, chúng vẫn chỉ là công cụ. Con người mới luôn là trung tâm, là chủ thể và là đích đến cuối cùng của mọi sự phát triển.

"Bình dân học vụ số" tuyệt đối không phải là một chiến dịch truyền thông ngắn hạn đánh trống bỏ dùi. Nó là một phương thức lâu dài để nâng cao dân trí, phát huy quyền làm chủ thực sự của nhân dân trên không gian mạng. Khi mỗi người dân cầm chiếc điện thoại thông minh trên tay với sự tự tin, hiểu biết và an toàn, lúc đó chúng ta mới có đủ sức mạnh tổng hợp để chèo lái con thuyền đất nước vươn mình ra biển lớn trong kỷ nguyên phát triển mới.

Chuyển đổi số bắt đầu từ cán bộ, đảng viên

Để thực hiện thành công "bình dân học vụ số" cho quần chúng, bản thân bộ máy nhà nước, cán bộ, đảng viên phải đi đầu, phải làm gương. Ban Chỉ đạo chuyển đổi số trong các cơ quan Đảng đã ban hành Quyết định số 23-QĐ/BCĐ (ngày 17/8/2026) về Bộ chỉ số đánh giá năng lực số và mức độ sẵn sàng chuyển đổi số trong các cơ quan. Song song đó, Văn phòng Trung ương Đảng cũng vừa ban hành Kế hoạch số 213-KH/VPTW (ngày 05/9/2026) đẩy mạnh chuyển đổi số trong hệ thống Văn phòng cấp ủy giai đoạn 2026-2030. Những động thái quyết liệt này khẳng định một thông điệp: Cán bộ, đảng viên phải là những người "biết chữ số" vững vàng nhất để từ đó kiến tạo niềm tin, hướng dẫn và phục vụ nhân dân một cách hiệu quả nhất.

Chi bộ Ban Chỉ huy quân sự xã Ya Ly